مقدمه
هرم نیاز های مازلو بیانگر نظریه ای روانشناختی است که بر پایه نظریه آبراهام مازلو شکل گرفته است. به زعم آبراهام مازلو انسان ها دارای پنج سطح نیاز های انسانی مختلف هستند. این عقیده نخستین بار توسط مازلو و در مقاله اش با عنوان (( نظریه ای درباره انگیزش انسان )) مطرح شد.
سطوح هرم مازلو شامل نیاز های فیزیولوژیکی ، نیاز های ایمنی ، نیاز های عشق و تعلق و نیاز های احترام و عزت نفس و نیاز به خود شکوفایی است؛ که در ادامه این مقاله به تفصیل درباره هر کدام از این نیاز ها سخن خواهیم گفت.
به زعم مازلو و دیگر صاحب نظران روانشناسی افراد باید نیاز های سطح پایین یا نیاز های اساسی برای زنده ماندن را برطرف سازند تا قادر به انرژی گذاری و تفکر در ارتباط با نیاز های سطح بالای روانشناختی همچون خود شکوفایی باشند. در این زمان افراد قادر خواهند بود به نیاز های پیچیده و سطح بالاتر هم بذل توجه داشته باشند.
نیاز های بدوی و رشد یافته در هرم مازلو
پایین و ابتدایی ترین سطح هرم مازلو را نیاز های فیزیولوژیکی یا نیاز های بقا و بالاترین سطح هرم مازلو را نیاز های خودشکوفایی شامل می شود. هر چه به سطوح بالاتری در نظریه مازلو حرکت کنیم برآورده کردن نیاز های سطح بالاتر دشوار تر می شود و نیازمند تلاش بیشتری است.
نیازهای سطح بالای هرم مازلو به طور فزاینده ای ذهنی و خلاقانه و بلند مدت هستند، بر خلاف نیازهای فیزیولوژیکی که کوتاه مدت و فیزیولوژیکی هستند.
سلسه مراتب نیاز ها در هرم مازلو چیست؟
نیازهای فیزیولوژیک در هرم مازلو:
نیازهای فیزیولوژیکی بیانگر اولین و مهم ترین نیازهای انسانی برای زنده ماندن هستند؛ نیازهایی چون هوا ، آب ، غذا ، پناهگاه، لباس ، سکس، گرما.
نیاز های فیزیولوژیک نیازهای اساسی انسان ها برای زنده ماندن هستند ؛ و این نیازهای اولیه نخستین عامل برانگیزاننده برای تلاش هستند. هنگامی که اساسی ترین نیازها یعنی نیاز های فیزیولوژیکی برآورده می شود سطح بعدی نیاز ها فرد را به تلاش وا می دارد. مازلو معتقد بود اگر نیاز های فیزیولوژیکی به خوبی برطرف نشوند انسان ها قادر به داشتن عملکرد بهینه برای دستیابی به سایر مراتب هرم نیستند.
نیاز های امنیت در هرم مازلو:
افراد خواستار نظم، پیش بینی پذیری و کنترل در زندگی روزمره هستند. نیاز به امنیت می تواند از سوی خانواده و جامعه تامین شود. امنیت عاطفی ( ثبات رفتاری و هیجانی اطرافیان) ، امنیت شغلی (پیش بینی پذیری آینده شغلی، درآمد ) و امنیت اجتماعی هستند.
نیاز های عشق و تعلق در هرم مازلو:
این نیاز بیانگر روابط متقابل مبتنی بر عشق و احترام با دیگران است ؛ که نیاز هایی همچون تعلق داشتن به گروه بزرگ تری از جامعه، صمیمیت، اعتماد و پذیرش و دوست داشتن و دوست داشته شدن را شامل می شود. این نیاز در کودکان نوپا بسیار قوی و پر رنگ است. به طوری که گاهی از نیاز به امنیت نیز پیشی می گیرد.
نیاز های احترام و عزت نفس در هرم مازلو:
نیاز به احترام در چهارمین قسمت از هرم مازلو قرار می گیرد. نیاز به احترام و عزت نفس بیانگر ارزش گذاری نسبت به خود و دیگران می باشد؛ نیاز های احترام و عزت نفس خود به دو دسته تقسیم می شود : احترام به خود و میل به مورد احترام قرار گرفتن.
احترام به خود
به معنای دیدن ارزش واقعی و باور عمیق نسبت به دوست داشتنی بودن خود علی رغم تمام اشتباهات است. فردی که قادر به دیدن واقعیت وجودی خویش و ارزش خود باشد قادر است تا ارزش و واقعیت دیگران را ببیند و برای آنها احترام قائل شود.
مورد احترام واقع شدن
به این معناست که در جهت احترام و ارزشی که برای خود قائل هستیم و رفتارهای متناسب با این ارزش را انجام می دهیم از نگاه دیگران هم مورد پذیرش و اعتماد و احترام قرار بگیریم.
نیاز های خودشکوفایی در هرم مازلو:
این نیاز بالاترین سطح نیاز در هرم مازلو است. نیاز خودشکوفایی اشاره به تحقق بخشیدن به پتانسیل فردی، نیاز های زیبایی شناختی و جست و جو برای رشد شخصی است. مازلو این سطح از هرم را به عنوان میل به انجام دادن هر چیزی که فرد می تواند باشد معنا کرده است.
نکته مهم در رابطه با روند رشد در هرم مازلو :
رشد در هرم نیاز های مازلو یک روند خطی نیست. افراد ممکن است همزمان نیازمند بر طرف کردن نیاز های مختلف باشند. همچنین امکان دارد افراد بنا به شرایط اقتصادی و اجتماعی و شناختی در سطوح مختلف هرم مازلو جا به جا شوند.
به زعم مازلو بیشتر رفتار ها تحت نظارت چند انگیزه زیر بنایی خود را نشان می دهند که در تلاش برای ارضا شدن هستند.
دو دسته از نیاز های اساسی در هرم مازلو :
انسان ها دارای دو دسته نیاز هستند :
1- نیاز های کمبود و کاستی 2- نیاز های خودشکوفایی و رشد.
نیاز های کمبود هرم مازلو:
نیاز های کمبود یا کاستی به نیاز هایی اشاره دارد که برای بقا و زنده ماندن حیاتی هستند. نیاز هایی چون ( غذا، سکس، امنیت ، آزادی). رفتار های مرتبط با این نیاز ها با عنوان انگیزه برای نیاز های کمبود یا کاستی در هرم مازلو شناخته می شوند. نکته مهم در رابطه با نیاز های کمبود یا کاستی این مورد است که با نادیده انگاشتن آنها از شدتشان کم نمی شود و به میزان نادیده گرفتن قوی تر هم می شوند. مانند فردی که هر چه مدت بیشتری بدون غذا بماند گرسنه تر می شود.
نیاز های خودشکوفایی و رشد هرم مازلو:
نیاز های رشد و خودشکوفایی بیشتر از جنبه فیزیکی، جنبه روانشناختی و ذهنی دارند؛ نیاز های خودشکوفایی در هرم مازلو بیشتر از طریق رفتارهای فکری سطح بالا و خلاقانه ارضا می شوند. نیاز های خود شکوفایی از کمبود یا محرومیت ناشی نمی شوند؛ بلکه ناشی از تمایل فرد به خود تحقق بخشی سرچشمه می گیرند.
تاثیر تجربیات زندگی در فرآیند رشدی هرم مازلو:
تجربیات زندگی از جنبه های مختلف می تواند در جابه جایی بین سطوح مختلف رشدی در هرم مازلو تاثیر گذار باشد. اثراتی چون از دست دادن شغل و طلاق باعث نوسان فرد در سطوح مختلف هرم می شود. نکته مهم اینکه تمام افراد به شکل یکنواخت در حال رشد و رفتن به سطوح بالاتر هرم مازلو نیستند و بنا به تفاوت های فردی در حال گذراندن سطح خاصی هستند.
دو دسته از نیازهای خودشکوفایی در هرم مازلو:
1- نیاز های شناختی ، 2 – نیاز های زیبایی شناختی
نیازهای شناختی
نیاز های شناختی بیانگر میل به دانستن ، کشف کردن، شناختن امور مختلف و دیدن یک موضوع از زوایای مختلف به شکل عمیق و بالغانه اشاره دارد.
نیازهای زیبایی شناختی
نیاز های زیبایی شناختی اشاره به جست وجوی زیبایی، تقارن و تعادل دارد. برآورده کردن نیاز هایی زیبایی شناختی باعث ایجاد احساس عمیق تری از رضایت در افراد خودشکوفا می شود؛ زیرا که افراد خودشکوفا به دنبال محیط هایی هستند که خوشایند و با حس زیبایی شناختی آن ها از نظم ، تعادل و تقارن همخوان باشد.
ارتباط بین هرم نیاز های مازلو و بیماری های روانشناختی
کمبود نیاز های فیزیولوژیکی :
کمبود نیاز های اولیه و اساسی برای زنده ماندن، نیازهایی چون غذا، خواب و سر پناه می توانند باعث ایجاد افسردگی، اضطراب و استرس شدید شود. بنا بر نظریه ملانی کلاین شرایطی که در آن این نیاز های اولیه ارضا نشوند سبب غالب شدن موضع پارانویید و اسکیزوئید و حسادت نسبت به کسانی که این منابع را دارند، می شود؛ که موضعی رشد نایافته حاکم بر روان انسان است.
کمبود نیازهای امنیت:
نبود امنیت شغلی، مالی و اجتماعی می تواند زمینه ساز اضطراب و استرس مزمن شود. قرار گرفتن در محیط های ناامن مثل ( جنگ ، خشونت خانوادگی، فقر شدید) باعث بروز اختلال اضطراب پس از سانحه یا pTSD می شود.
کمبود نیاز به عشق و محبت:
عدم دریافت عشق و محبت از طرف خانواده و جامعه باعث احساس بی ارزشی که زمینه ساز اختلالات روانی چون اضطراب و افسردگی و شکل اختلال شخصیت مرزی یا ناپایدار می شود.
کمبود نیاز به احترام و عزت نفس :
نداشتن حس ارزشمندی نسبت به خود و دستاورد ها از طرف خود فرد و اطرافیانش باعث شکل گیری اختلالاتی چون افسردگی، اختلال شخصیت خودشیفته و کمال گرایی می شود؛ فرد در این شرایط علی رغم تمام دستاورد های ارزشمندش آنها را کافی نمی پندارد.
کمبود نیاز هایی که در بالا ذکر شد، باعث می شود فرد نتواند تبدیل به فردی خود تحقق یافته ،مستقل و موفق شود ؛ در نتیجه شرایطی برای او رقم خواهد خورد که در ناامنی و نارضایتی شدیدی گذران زندگی می کند که پایه ای برای اکثریت اختلالات و مشکلات روانی و جسمانی است.
نتیجه گیری
بر اساس نظریه هرم نیازهای مازلو، ارضای نیازهای اساسی، پایه و اساس سلامت روان و رشد فردی است. زمانی که نیازهای پایهای مانند تغذیه، امنیت، محبت و عزت نفس تأمین نشوند، فرد ممکن است با مشکلات روانشناختی متعددی از جمله اضطراب، افسردگی، اختلالات شخصیتی و حتی روانپریشی مواجه شود.
از دیدگاه روانشناسی بالینی، بسیاری از اختلالات روانی ریشه در ناکامی در تأمین نیازهای سطوح پایین هرم دارند. به عنوان مثال، کمبود محبت در دوران کودکی میتواند زمینهساز اختلالات دلبستگی و شخصیت باشد. شناخت نیاز های اساسی یا کمبود و نیاز های خودشکوفایی باعث می شود بینش عمیق تری نسبت به اینکه اکنون در چه سطحی از سطوح رشدی ایستاده ایم پیدا کنیم ؛ و به کمک یک رواندرمانگر نسبتا سالم و رشد یافته قادر به دیدن آسیب های رشدی خود باشیم وادامه مسیر را روشن و هموار تر از گذشته ببینیم. برای ارتباط با متخصصین کلینیک روانشناسی بوجیکا از طریق شماره های زیر در ارتباط باشید.
