تمرکز چیست؟ 10 راهکار کاربردی که باعث افزایش تمرکز میشود
تمرکز یکی از ارکان موفقیت در زندگی است و به این معنا است که تمام انرژی خود را به موضوع و هدفی که دنبال میکنیم، معطوف کنیم. هر چه قدر که بیشتر بتوانیم در مطالعه و کار و فعالیتهای روزمره تمرکز حواس خود را بالاتر ببریم، درصد موفقیت و بازدهی کارمان بالاتر خواهد رفت. برای اینکه بتوانیم روی افکار خود تمرکز کنیم باید ذهن را از پراکندگیها دور نگه داریم. تمرکز لازمه موفقیتهای انسان است و بسیاری از ناکامی را میتوان ناشی از عدم تمرکز دانست زیرا آشفتگی و شوریدگی ذهن، عملاً به شکست منتهی میشود.
در این مطلب به صورت کامل تمرکز را تعریف کرده و با معرفی مزایای تمرکز، عوامل حواس پرتی و روش های موثر افزایش تمرکز حواس را بیان کرده ایم.
تمرکز حواس چیست؟
تعریفهایی بسیاری برای تمرکز وجود دارد، میتوان گفت که تمرکز حواس پذیرش عوامل درونی و بیرونی حواسپرتی و تلاش برای به حداقل رساندن آنها است. هر چه قدر که بتوانیم از عوامل حواسپرتی دور شویم به سمت تمرکز فکر بیشتر حرکت کردهایم. درواقع میتوان گفت تمرکز حواس به این صورت است که به آنچه در اطراف در جریان است توجهی نداشته باشیم و معطوف به کاری باشیم که در حال انجام آن هستیم. این کار باعث میشود که توجه خود را به میل خود به سمت کاری که قصد انجام آن راداریم، هدایت کنیم؛ زیرا از این شاخه به آن شاخه پریدن باعث اتلاف و انرژی میشود.
تمرکز ذاتی یک مهارت اکتسابی است که میتوانید با یادگیری و تمرین، این مهارت را در خود پرورش دهید. اساس پیشرفت در تمرکز کردن، تنها با تمرین به دست میآید. هر موقع احساس کردید که فکرتان از موضوع اصلی منحرف شده و به خطا رفت آن را بدون هیچگونه نگرانی به موضوع اصلی و مدنظر خود برسانید. ناامید و عصبانی نباشید و احساس ناتوانی نکنید، زیرا شما برای موفقیت در کارهایتان و دستیابی به اهدافتان به نیروی تمرکز نیاز دارید. تمرکز همان احاطه پیدا کردن بر فکر و مهار ذهن و به دست گرفتن آن است.
چگونه تمرکز را تمرین کنیم؟
برای تمرین تمرکز از موضوعات موردعلاقه و جذاب برای خودتان شروع کنید. در آغاز از مفاهیم انتزاعی استفاده نکنید، بلکه در مورد اشیا و اجسامی فکر کنید که در دسترس و قابل تجسم باشند. هر چه بیشتر تمرین کنید و دقایق بیشتری را صرف آن کنید به مهارت بیشتری در تمرکز دست پیدا میکنید. تمرین تکرار تمرکز را به زمانی موکول کنید که عجلهای ندارید و ساعت و زمان مشخصی را برای این کار اختصاص دهید. بهمرور ذهنتان عادت میکند و تمرین تمرکز در آن زمان خاص برایتان راحتتر میشود. دقت کنید که مدت زمان تمرین نباید آنقدر طولانی باشد که شما را خسته کند.
علاقه در هر کاری و بهخصوص در تمرکز شرط اول است. هر چه میزان علاقهمندی شما به کاری بیشتر باشد، تمرکز در آن برای شما آسانتر و لذت بخشتر است. هر چه علاقه ما بیشتر شود، تمرکز بیشتری را در آن حرفه خواهیم داشت و در نتیجه به خاطر سپاریمان نیز عمیقتر خواهد شد؛ زیرا اساساً تمرکز و حافظه لازم و ملزوم یکدیگرند و کافی است که با علاقه و توجه کامل به سراغ فعالیت موردنظر خود برویم. با افزایش تمرکز در موضوعات مهم و ارزشمند زندگیمان به رشد و موفقیت بیشتری دست پیدا خواهیم کرد.
چرا نمیتوانم تمرکز کنم؟
یکی از سؤالاتی که شاید ذهن همه ما را به خود درگیر کند، این است که چرا با وجود تلاشهایی که داریم بعضی از مواقع نمیتوانیم بر روی اهداف و برنامههای خود تمرکز کنیم. بهخصوص زمانهایی که باید کاری را به سرعت به سرانجام برسانیم. اغلب با کمی دقت در فعالیتهای روزانه میتوان پاسخ آن را پیدا کرد. برخی از موارد هستند که روند تمرکز در زندگی را با مشکل روبرو میکنند و تأثیر زیادی در کاهش تمرکز و کارایی فرد دارند. مهمترین این عوامل را میتوان در موارد زیر دستهبندی کرد:
عوامل شناختی
عوامل شناختی در شکلگیری تمرکز نقش زیادی دارد. برخی از رویدادها ممکن است باعث ایجاد اختلال در حافظه ما شود و یادسپاری موضوعات را برای ما مشکل کند. گاهی نیز ذهن فعال است و مشکل در مشغلههای ذهنی زیادی است که تمرکز را تحت تأثیر قرار میدهد.
عوامل روانشناسی
دومین عامل که در افزایش تمرکز نقش زیادی دارد شرایط روانشناسی و عاطفی فرد است زیرا زمانی که شما افسرده و غمگین هستید و یا از ناراحتی خاصی رنج میبرید که باعث پریشانی و احساس ضعف و عدم کارایی در شما میشود، در چنین شرایطی تمرکز کردن بسیار دشوار است. همچنین در شرایطی که شما عزیزی را از دست داده و در دوران سوگواری باشید، تواناییهای شما در تمرکز و انجام مسئولیتها تحت تأثیر این موضوع قرار میگیرد. دلهره و اضطراب ممکن را میتوان از عواملی دانست که تمرکز را تحت تأثیر قرار میدهند.
عوامل پزشکی
وجود برخی از مشکلات پزشکی در افراد قدرت تمرکز و تفکر آنها را با مشکل روبرو میکند. عواملی مانند دیابت، عدم تعادل هورمونی و تعداد کم گلبولهای قرمز خون میتواند بر تمرکز ما تأثیرگذار باشد. مصرف برخی از داروها نیز باعث خوابآلودگی شده و تمرکز فرد با اختلال روبرو میکنند. یکی دیگر از مشکلات جسمی که میتواند تمرکز را تحت تأثیر قرار دهد، بیش فعالی در کودکان و بزرگسالان است. ضربههای مغزی یا آسیبهایی که به سر وارد میشود، باعث اختلال در تمرکز و یادگیری در افراد میشود.
شرایط محیطی
موقعیت و محیطی که فرد در آن قرار دارد نیز نقش زیادی در تمرکز و افزایش بهرهوری دارد. شرایط محیطی بد، فضاهای مشترک و منفی باعث میشود که تمرکز و کیفیت کار را مشکل مواجه شود. بعضی از مواقع پیش میآید که در حال تجربه فرسودگی شغلی یا استرس ناشی از کار یا زندگی شخصی هستیم و درگیریهای بسیاری را پیدا کردیم که امکان تمرکز از ما سلب میشود. در چنین شرایطی به دلیل خستگی عاطفی که در آن قرا ر گرفتهایم، تمرکز برایمان مشکل خواهد بود. شرایط محیطی مانند (گرما، نور، سروصدا) و همچنین جو منفی یا تنش گرایی محیطی در محل کار و فعالیت نیز در از بین رفتن تمرکز و کارایی فرد بسیار مؤثر هستند.
سبک زندگی
سبک زندگی نیز تأثیر بسیاری در تمرکز و تعقل فرد ایفا میکند. اگر زندگی روزمره فرد طوری باشد که خستگی، گرسنگی و کمآبی به فرد فشار آورده و فرصتی برای استراحت و تجدیدقوا نداشته باشد، میتواند از مسیر تمرکز خارج شده و بهرهوری کاری او را دچار مشکل کند. سبک زندگی فردی که شامل وعدههای غذایی زیاد از دست رفته، غذاهای آماده و بیکیفیت باشد یا در مصرف الکل و کافئین دچار بیاحتیاطی باشد، میتواند تمرکز فرد را به چالش بکشاند.
راهکارهای کاربردی برای افزایش تمرکز
یکی از مهمترین راههای افزایش تمرکز از بین برون عوامل حواس پرتی است و این میتواند شامل عوامل محیطی باشد و هم عوامل ذهنی که مانع تمرکز شما میشود. اگر با بمبارانی از اطلاعات روبرو باشیم امکان تمرکز برای ما وجود ندارد. زمانی که مشغول انجام فعالیتی مهم هستید، درخواست کنید که تنها باشید و یا به مکانی بوید که بتوانید در کار خود تمرکز داشته باشید، مانند اتاق شخصیتان، کافیشاپ یا کتابخانه. سعی کنید در طول این مدت تلفن خود را از خود دورنگه دارید و اعلانهای آن را ببندید. تلویزیون را خاموشکنید و هر صدایی که مانع از تمرکز شما میشود را قطع نمایید.
از انجام چند کار به صورت همزمان پرهیز کنید
برای افزایش تمرکز از انجام چند کار به صورت همزمان پرهیز کنید؛ زیرا تلاش برای انجام چندین فعالیت بهطور همزمان باعث میشود که کیفیت کار تا حد زیادی پایین بیاید و با پایین آمدن بهرهوری فرسودگی شغلی ایجاد میشود و باعث بروز مشکلات بعدی برای شما میشود. به عنوان مثال از انجام چند کار همزمان با هم میتوان به گوش دادن به فایلهای صوتی و در حین پاسخ دادن به ایمیل یا صحبت با شخصی از طریق تلفن در حین نوشتن گزارش است. انجام چند کار باهم در عین اینکه تمرکز شما را پایین میآورد، کیفیت کار را نیز با خطر مواجه میکند.
تقویت تمرکز با بازیها
با انجام بعضی از بازیهای فکری میتوان به افزایش تمرکز در افراد کمک کرد. بازیهایی مانند:
- سودوکو
- جدول کلمات متقاطع
- شطرنج
- پازل
- کلمه یابی
- بازیهای حافظه
بر اساس مطالعات انجام گرفته بزرگسالانی که روزانه 15 دقیقه صرف بازیهای فکری میکنند با این تمرینات میتوانند توانایی تمرکز خود را بهبود ببخشند. از طریق بازی درمانی میتوان به تقویت حافظه کاری و کوتاه مدت کمک کرد و مهارت حل مسئله را تقویت نمود.
این بازی ها میتواند در تقویت هوش کودکان نیز مؤثر باشد و بهخصوص بازیهایی مانند پازل یا جورچین و بازیهای از این دست باعث تقویت تمرکز و هوش در کودکان میشوند. حتی از طریق رنگآمیزی نیز میتوان به تقویت تمرکز در کودکان یا بزرگسالان پرداخت.
اثرات بازیهای درمانی را در افراد مسن را نیز نمیتوان نادیده گرفت؛ زیرا با بالا رفتن سن در افراد مسن قدرت تمرکز و حافظه در آنها پایین میآید. بازیهای فکری میتواند به آنها کمک کند تا بتوانند عملکرد حافظه خود را بهبود ببخشند. با تحقیقاتی که در سال 2014 بر روی افراد مسن انجام گرفت، سالمندانی که در 10 تا 14 جلسه آموزشی شناختی شرکت کردند. مهارتهای شناختی و قدرت پردازش و تمرکز بهتری را نسبت به بقیه افراد داشتند. از این بازیها و جورچینها میتوانید برای تقویت تمرکز خود استفاده کنید.
بهبود کیفیت خواب
یکی دیگر از عواملی که در تمرکز نقش بسیاری دارد کیفیت خواب در افراد است. محروم بودن از خواب یا کیفیت نامناسب آن میتواند به راحتی تمرکز را مختل کند، کیفیت خواب حتی در عملکردهای شناختی، مانند حافظه و توجه نیز میتواند مؤثر باشد و آن را تحت تأثیر قرار دهد. کمخوابی گاهبهگاه ممکن است مشکل چندانی برای شما ایجاد نکند ولی بیخوابی متوالی میتواند بر خلق و خو و عملکرد روزانه شما و تمرکز نقش بسیاری داشته باشد. اگر این خستگی ادامه پیدا کند و شما زمانی را برای استراحت اختصاص ندهید، بر تواناییهای شما در رانندگی و فعالیتهای ذهنی تأثیرگذار است.
برنامههای سخت و فشرده و نگرانیهایی که در طول روز برای فرد اتفاق میافتد، کیفیت خواب را تحت تأثیر قرار میدهد، اما حتی الامکان باید کیفیت خواب شبانه مناسبی را داشته باشید تا بتوانید تمرکز خود را در مطالعه، کار وزندگی شخصی خود افزایش دهید.7 تا 8 ساعت خواب شبانه انرژی لازم را برای بزرگسالان فراهم میکند. در اینجا چند نکته را یادآوری میکنیم که با بهکارگیری آنها میتوانید کیفیت خواب خود را بهبود ببخشید:
- حتماً باید یک ساعت قبل از خواب تلویزیون را خاموشکنید و صفحه نمایش را کنار بگذارید و استفاده از گوشی و اینترنت را متوقف کنید.
- برای اینکه خواب مناسب و راحتی را تجربه کنید باید دمای اتاق را تنظیم کنید. دمای اتاق نباید بیش از اندازه سرد یا گرم باشد.
- موسیقی ملایم، حمام آب گرم یا کتاب میتواند کیفیت خواب شبانه را بهبود ببخشد.
- برای داشتن تمرکز بهتر ساعت خواب خود را مشخص کنید و هر شب سر ساعت به رختخواب بروید و هرروز در ساعت مشخصی از خواب بیدار شوید، حتی آخر هفتهها نیز این برنامه را نقض نکنید.
- قبل از خواب تمرینات کششی داشته باشید ولی سعی کنید از تمرینات سنگین درست قبل از خواب اجتناب کنید.
رژیم غذایی مناسبی را دنبال کنید
برنامه غذایی مشخص و سالمی را دنبال کنید؛ زیرا غذاهایی که میخورید تأثیر زیادی در عملکردهای شناختی مانند تمرکز و حافظه دارند. برای افزایش تمرکز در کودکان و بزرگسالان، استفاده از غذاهای فرآوری شده، شکر زیاد و غذاهای چرب را به حداقل برسانید. آجیل، انواع توتها، آووکادو و روغن نارگیل همه راههای خوبی برای دریافت چربیهای سالم در رژیم غذایی شما و کمک به بهبود عملکرد مغز هستند. برای تقویت حافظه و تمرکز مصرف برخی از غذاها تأثیر مثبتی میتواند داشته باشد. مغز شما برای اینکه بتواند عملکرد صحیحی داشته باشد به چربی خوب نیاز دارد.
- مصرف ماهیهای چرب (سالمون و قزلآلا را در نظر بگیرید)
- تخممرغ (سفیده و زرده هر دو)
- بلوبری
- اسفناج
سبزیهای سبز برگ مانند اسفناج حاوی پتاسیم هستند و اتصالات بین نورونها را تسریع میکند و میتواند مغز شما را فعالتر و تمرکز را بهتر میکنند. هیدراته ماندن نیز میتواند تأثیر مثبتی بر تقویت تمرکز داشته باشد. کمآبی بدنی حتی بهصورت خفیف میتواند تمرکز یا به خاطر سپردن اطلاعات را با مشکل روبرو کند. مصرف صبحانه میتواند تمرکز شما در اول صبح افزایش میدهد. در رژیم غذایی خود وعدههای کم قند و پروتئین و فیبر بالا قرار دهید. بلغور جو دوسر، ماست ساده با میوه، یا نان تست سبوسدار با تخممرغ همگی گزینههای خوبی برای تقویت تمرکز در وعده صبحانه بهحساب میآید.
یک استراحت کوتاه در بین فعالیتها
فعالیت مداوم ذهن برای روی یک کار شما را خسته میکند و سطح تمرکز را بسیار پایین میآورد. برای افزایش تمرکز در بین فعالیتهای روزانه استراحت مختصری را داشته باشید تا بتوانید برای ادامه فعالیت تمرکز کنید. محققان بر این عقیده هستند که حتی با تغییر توجه در جایی دیگر و استراحت بسیار مختصر میتوانید تمرکز ذهنی خود را به طرز چشمگیری بهبود ببخشید، زیرا مغز ما تمایل به نادیده گرفتن منابع تحریک مداوم دارد.
بنابراین زمانی که بر روی یک کار یا پروژه سخت و نفسگیر کار میکنید، مانند آمادگی برای امتحان حتماً در اواسط کار یک استراحت ذهنی به خود بدهید و توجه خود را به چیزی غیر مرتبط باکار موردنظر تغییر دهید، حتی اگر فقط برای چند لحظه باشد. این لحظات برای شما بسیار کمک کننده و آرامبخش است و قدرت تمرکز شما را برای ادامه فعالیت دوچندان میکند. دفعه بعد که روی یک پروژه کار میکنید، وقتی احساس میکنید دیگر نمیتوانید تمرکز خود را حفظ کنید، استراحت کنید. حرکت کنید، باکسی صحبت کنید، یا حتی نوع فعالیت خود را تغییر دهید. بعد از آن شما با ذهن متمرکز، باز میگردید تا عملکرد خود را بالا ببرد.
ذهن آگاهی و مدیتیشن
مدیتیشن و فعالیتهای تمرکز حواس میتواند آمادگی ذهنی شما را تقویت کرده و تمرکز شما را افزایش دهد. کمکی که مدیتیشن به افراد میکند این است که ذهن و بدن را در وضعیت آرامی قرار میدهد و میتوانیم در طول فرآیند بر نفس خود تمرکز کنیم و تا ذهنمان پرت نشود و از موضوع منحرف نشویم. بر اساس تحقیقات انجام گرفته در سالهای اخیر در افرادی که مدیتیشن میکنند، این افراد کمتر دچار سرگردانیهای روحی و ذهنی میشوند و زندگی شادتری را تجربه میکنند. این کار استرس را از شما دور میکند و به شما کمک میکند که دامنه توجهتان را قویتر کنید و به آرامش برسید.
نکاتی برای بازیابی سریع تمرکز
ابتدا چند نفس عمیق بکشید و درعینحال بر روی تنفس خود تمرکز داشته باشید. زمانی که ذهن شما بهطور طبیعی به سمت سردرگمی پیش میرود، دوباره تنفس کنید و بر روی آن تمرکز کنید. شاید در ابتدا این کار برای شما دشوار به نظر برسد ولی این کار را میتوانید در هر زمان و مکانی تکرار کنید. در نهایت از افکار مزاحم خلاص شده و تمرکزتان باز خواهد گشت.
زندگی در لحظهها
زمانی که درگذشتهها سیر میکنید و یا برای آینده نقشه میکشید و از زندگی در حال فراری هستید، تمرکز ذهنی برای شما دشوار میشود. برای افزایش تمرکز باید زندگی در لحظه را تمرین کنید و ممکن است این کار کمی طول بکشد و دشوار به نظر برسد. شما نمیتوانید گذشته را تغییر دهید و آینده هنوز اتفاق نیفتاده است، اما کاری که امروز انجام میدهید میتواند به شما کمک کند و موفقیت شما را تضمین کند. تنها کاری که میتوانید در حال حاضر انجام دهید این است که از تکرار اشتباهات گذشته جلوگیری کنید و مسیری را برای آیندهای موفقتر هموار کنید و این با تمرکز عمیق بر روی اهدافتان اماکن پذیر است.
ورزش
انجام حرکات ورزشی میتواند تنشهای روحی و جسمی شما را پایان دهد و به تقویت تمرکز در شما کمک کند. تحقیقات نشان داده است افرادی که بهصورت روزانه ورزش میکنند، از عملکرد شناختی بهتری برخوردار هستند. حرکات ورزشی به شل شدن ماهیچهها کمک میکند و بدن را به آرامش میرساند. ازآنجاییکه بدن و ذهن بسیار به هم مرتبط هستند، وقتی بدن شما احساس بهتری داشته باشد، ذهن شما نیز همینطور خواهد بود. احساس بهتری که بعد از ورزش به شما دست میدهد به بهبود تمرکز و قدرت حافظه منجر میشود.
اولویتبندی برنامههای روزانه
برنامهریزی و اولویتبندی و یادداشت کردن برنامههای روزانه نقش زیادی در افزایش تمرکز در کل روز دارد. شب قبل برنامههای روزانه خود را در دفتری یادداشت کرده و بر اساس اهمیت آنها را زمانبندی کنید. ابتدا کارهای بزرگ را انجام داده و به کارهای کوچکتر و کماهمیت برسید. کارهای بزرگ را نیز به فعالیتهای کوچکتر تقسیم کنید و خرد انجام داده و غرق کار نشوید. مزیت دیگر این کار این است که استرس شما را نیز تا حد زیادی کاهش میدهد.
شما میتوانید حتی برای مدت یک هفته برنامهریزی داشته باشید و ترتیب اهمیت کارها را نیز یادداشت کرده و به این ترتیب به افزایش تمرکز در طول هفته کمک کنید. شما با انجام این کار میتوانید ضروریترین فعالیتهایتان را در اولویت انجام قرار دهید؛ به این ترتیب در هر زمان که بخواهید میتوانید به لیست خود مراجعه کرده و آن را مرور نمایید.

چگونه میتوانیم تمرکز را افزایش دهیم؟
مدیریت کردن وقفهها را میتوان یکی از راهکارهای مؤثر در افزایش تمرکز دانست؛ زیرا وقفههایی که معمولاً بهصورت عمد یا سهواً در کارها به وجود میآید مانع اصلی در تمرکز و مدیریت فعالیتها است. با کمی دقت در فعالیتهای خود در روز گذشته متوجه خواهید شد که با مرور برنامهها به این نتیجه میرسید که وقفهها، تماسهای تلفنی، ایمیلها، صحبتهایی که با همکاران در دفتر داشتهاید، شاید وقتگیر به نظر نرسد اما تمرکز شما از موضوع اصلی دور کرده و فعالیت شما را با وقفه و توقف روبرو کرده است. اگر این ساعتها را در کنار هم قرار دهید متوجه خواهید شد که هر روز چند ساعت از زمان شما را میگیرد.
این وقفه بهظاهر کوتاهی که در فعالیتهای شما به وجود میآید، باعث میشود که شما مدت زمانی را که برای رسیدن به اهداف و موفقیت شغلی و زندگی خود نیاز دارید، از دست بدهید. همچنین تمرکز شما را از برنامههایتان دور خواهد کرد. علاوه بر این، وقفهها باعث به هم ریختن تمرکز ذهنی شما شده و در نتیجه برای برگشتن به هدف اصلی که در حال دنبال کردن آن بودید زمان زیادی را صرف خواهید کرد. برای رسیدن به موفقیت وقفههای فعالیتهای روزانه را از بین ببرید.
سؤالات متداول
چرا تمرکز کردن اهمیت دارد؟
تمرکز کردن باعث بهرهوری و بهبود کیفیت کارهای میشود. تمرکز باعث صرفهجویی در وقت و انرژی میشود و استرسهای ناخواسته را از بین میبرد. تمرکز کردن در کار فعالیت و مطالعه نقش تعیینکنندهای در موفقیت افراد دارد.
رایجترین عوامل حواس پرتی چه مواردی هستند؟
در سالهای اخیر استفاده از وسایل دیجیتالی مانند گوشی و اینترنت نقش زیادی در کاهش تمرکز و حواس پرتی در افراد دارد. نشخوار ذهنی مدام، خستگی و بیبرنامگی، استرس، انجام چند کار بهصورت همزمان باعث کاهش قدرت تمرکز است.
برای درمان عدم تمرکز به چه دکتری مراجعه کنیم؟
عدم تمرکز میتواند علتهای متفاوتی را داشته باشد و بهتر است که در ابتدا از علت آن آگاهی پیدا کنیم. بسته به هرکدام از علتها، درمان متفاوتی در نظر گرفته میشود و برای رفع موانع اقدام میشود. میتوانید بار مراجعه به پزشک و انجام آزمایش از علتهای جسمانی عدم تمرکز نیز مطمئن شوید. روانشناسان نیز با ارائه مشاوره و راهکارهای خاص در موارد جدیتر مانند افسردگی و … اقدام میکنند و با ارائه روشهای متناسب با شخصیت هر فرد تکنیکهای لازم را در اختیار او قرار میدهد.
مطالب پیشنهادی
- سادیسم در رابطه و علائم آن
- علت و علائم تپش قلب
- آنورکسیا چیست و 5 روش درمان آن
- تپش قلب چیست؟ و 5 راه برای مدیریت آن
- موزیک آرامبخش و 18 تاثیر آن بر سلامت روان
- بی اشتهایی عصبی و 8 راه مقابله با آن
- هیپنوتیزم چیست و 2 مرحله آن
- مازوخیسم چیست؟
- اختلال شخصیت چیست و 3 دسته آن
منابع



